Gdy nauka wyjaśnia niewyjaśnione

Czas czytania w minutach: 6

Są na niebie i ziemi rzeczy, które nie śniły się filozofom – bez dwóch zdań. Mitologia oraz folklor pełen jest opowieści o niewyjaśnionych zjawiskach bądź przybyszach z zaświatów, którzy mieli wpływ na śmiertelników. Jednak dziś chciałabym Wam opowiedzieć o fenomenach, które niegdyś wydawały się niewytłumaczalne lub o nadprzyrodzonym podłożu, a które okazały się całkowicie usprawiedliwione naukowo. Zobaczcie, jak z czasem „mędrca szkiełko i oko” pozwoliło wyjaśniać niewyjaśnione.

Błędne ogniki

Dookoła ciemny las, zabłąkany wędrowiec przedziera się przez krzaki, by dotrzeć do swojego celu. Nagle wśród drzew zauważa słabe światełko, które nie stoi w miejscu – zdaje się prowadzić go i wskazywać mu drogę. Nie wie jednak, że to tylko błędny ognik prowadzi go na manowce – rozległe mokradła, z których nie ma już wyjścia…

Błędne ogniki występowały w prawie każdej kulturze i podsycały wyobraźnię i wierzenia w wielu państwach. W Europie znaliśmy je np. jako will-o’-the-wisp1Z których to wyewoluowały słynne halloweenowe jack-o-lanterns. w Wielkiej Brytanii i Irlandii, Irrlicht lub ignus fatuus w Niemczech lub Aarnivalkea w Finlandii. Zjawisko było znane też między innymi w Japonii (hitodama), Korei (dokkebi bul) czy Brazylii (Boi-tatá). Europejski folklor uważał błędne ogniki za dusze zmarłych, które musiały odpokutować swoje grzechy na ziemi lub dusze dzieci zmarłych przed chrztem. Często miały one mamić ludzi, prowadzić na manowce lub robić im krzywdę.

Błędne ogniki i wąż, Hermann Hendrich (1854–1931)


Błędne ogniki straciły swoją moc, gdy okazało się, że to zjawisko można wytłumaczyć zupełnie racjonalnie. Za rozproszone światełka, które zdawały się poruszać nad bagnami, torfowiskami czy mokradłami, odpowiadał najczęściej samozapłon gazu, np. metanu, który zawiera fosforowodór. Ten toksyczny i palny gaz jest produkowany przez bakterie beztlenowe z gnijącej materii organicznej, której w lesie lub na bagnach jest pod dostatkiem.

Litografia z przedstawieniem błędnego ognika, 1831, British Museum


Innym możliwym wyjaśnieniem tego zjawiska jest bioluminescencja, czyli zdolność organizmów żywych do emitowania światła. W Polsce można ją zaobserwować między innymi u niektórych grzybów, takich jak opieńka miodowa, oraz u świetlików, których niestety z roku na rok jest coraz mniej. Kolejną hipotezą zaproponowaną przez naukowców jest też zajwisko pizoelektryczne w skałach wywołane przez naprężenia tektoniczne lub po prostu odbicie światła od zwierząt – np. białego upierzenia sów płomykówek. Wraz z zagospodarowywaniem podmokłych terenów zjawisko błędnych ogników zanikło i dziś raczej znamy je tylko z mitologii i folkloru.

Ognie św. Elma

Po błędnych ognikach nie spósób nie wspomnieć o innym ciekawym zjawisku, które kiedyś obserwowano na morzu – a mowa tu oczywiście o ogniach św. Elma. Gdy podczas burzowej pogody marynarze zauważali ognie i iskry na końcówkach masztów lub na olinowaniu, brali to za znak, że Bóg wysłuchał ich modlitw o bezpieczeństwo podczas burzy. Wierzyli, że w ich modlitwach wstawiał się za marynarzami święty Elmo. Ów święty (właściwie Erazm z Formii), według legend miał niewzruszony kontynuować kazanie, gdy obok niego piorun uderzył w ziemię. Jego odwaga zainspirowała słuchaczy i w ten sposób został on patronem żeglarzy i marynarzy na całym świecie, którzy właśnie za jego wstawiennictwem zanosili modły o bezpieczną podróż wśród burzy. 

Ognie św. Elma na masztach statku morskiego, 1886


Jak zapewne się domyślacie, zjawisko to ma również swoje naukowe wyjaśnienie. Ognie św. Elma to wyładowania elektryczne, które powstają w silnym polu elektrycznym, najczęściej podczas burzowej pogody. Przybierają postać charakterystycznej, niebieskofioletowej lub niekiedy zielonkawej poświaty, przypominającej niewielkie płomyki lub iskierki. Można je zaobserwować na wystających, szczególnie ostro zakończonych elementach statków, takich jak maszty, ale także na skrzydłach i innych częściach samolotów. Najbardziej widowiskowo prezentują się na tle ciemnego nieba, zwłaszcza nocą lub po zachodzie słońca, a gdy do tego wydają jeszcze syczące dźwięki, wtedy już naprawdę jest co oglądać.

Ognie św. Elma widoczne z pokładu amerykańskiego samolotu KC-100, 22 marca 2017


Choć same ognie św. Elma zazwyczaj nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla człowieka, ich pojawienie się może świadczyć o niebezpiecznych warunkach atmosferycznych. Szczególnie intensywna poświata wskazuje na obecność silnego pola elektrycznego, które może sprzyjać powstawaniu piorunów. Nie oznacza to jednak, że piorun na pewno uderzy w pobliżu. Z kolei ognie św. Elma widoczne na skrzydłach lub szybach kokpitu samolotu mogą pojawić się, gdy maszyna znajdzie się w obszarze silnie naelektryzowanych chmur. Dla pilotów jest to jeden z sygnałów, że samolot przelatuje przez obszar o zwiększonej aktywności elektrycznej.

Zabójczy blok w Kramatorsku

Skoro nasze poprzednie zjawiska pochodziły z folkloru i przeszłości, chciałabym Wam jeszcze opowiedzieć jedną z młodszych historii o zjawisku, o którym już na blogu pisaliśmy nie raz. Nie ma ona swoich korzeni w folklorze, ale uznałam, że na pewno Was zaciekawi. 

Wyobraźcie sobie, że istnieje blok, który zabija mieszkańców. Mszczące się duchy? Nawiedzony blok? Brzmi jak zmyślona historia lub miejska legenda, jednak nic bardziej mylnego. W 1980 roku w Kramatorsku, który znajduje się obecnie we wschodniej Ukrainie, postawiono typowy komunistyczny blok mieszkalny. Gdy do jednego mieszkania w tym budynku wprowadziła się pierwsza rodzina, nic nie zwiastowało katastrofy. Jednak już rok później zmarła żyjąca tam 18-latka, dwa lata później – jej nastoletni brat, a rok po bracie – także matka dzieci. Diagnoza całej trójki? Białaczka. Czy zaświeciła się Wam czerwona lampka?

Blok przy ul. Mariji Prymaczenko w Kramatorsku, dzisiejsza Ukraina


Kolejna rodzina wprowadziła się do mieszkania i już po kilku latach – w 1987 r. – dziecko tego małżeństwa także zmarło na białaczkę. Po naciskach ojca przeprowadzono śledztwo, między innymi całe mieszkanie przebadano radiologicznie i okazało się, że promieniowanie radioaktywne w lokalu jest mocno podwyższone, z zwłaszcza w pokoju dziecięcym. Zaledwie 3-4 doby spędzone w pobliżu źródła radiacji wystarczyłyby, żeby otrzymać dawkę promieniowania porównywalną ze średnią dawką zarejestrowaną u likwidatorów katastrofy w Czarnobylu! Winną śmierci czterech osób okazała się… kapsułka z wysoce radioaktywnym cezem-137 zatopiona w ścianie bloku 85 i 52 przy obecnej ulicy Mariji Prymaczenko w Kramatorsku. Jednak jakim cudem radioaktywny cez dostał się do ściany bloku mieszkalnego?

Kapsułka z cezem-137


Otóż najprawdopodobniej kapsułka z cezem przedostała się z miernika promieniowania, którego używano w kamieniołomie Karański. Trafiła ona do materiału wydobytego ze złoża, którego następnie użyto do budowy bloku. Zatopiona w prefabrykowanej betonowej ścianie spędziła przynajmniej 9 lat, zbierając śmiertelne żniwo w postaci 4 osób i napromieniowując kolejnych 17 osób. W końcu fragment ściany z kapsułką usunięto i przekazano do Instytutu Badań Jądrowych, a cała sprawa przyczyniła się do wzmocnienia kontroli prefabrykatów używanych w budownictwie.

Gdy nauka wyjaśnia niewyjaśnione

Jak widać, wiele zjawisk, które przez wieki budziły strach, fascynację i rozpalały ludzką wyobraźnię, ma dziś całkiem racjonalne wyjaśnienie. To, co niegdyś przypisywano duchom czy tajemniczym siłom, często okazuje się wynikiem działania praw natury lub figlem płatanym przez nasz mózg. Nie oznacza to jednak, że świat stał się przez to mniej fascynujący. Wręcz przeciwnie – nauka pokazuje, że rzeczywistość potrafi być równie niezwykła jak najbarwniejsze legendy.

To jednak dopiero początek naszej podróży przez świat wyjaśnionych zjawisk. W kolejnej części przyjrzymy się następnym zagadkom, które przez stulecia obrastały mitami, a dziś możemy spojrzeć na nie z zupełnie innej, naukowej perspektywy.

Bibliografia

  1. Harper, Douglas. „Jack-o’-lantern (n.)”. Online Etymology Dictionary.
  2. Brown, Jane K. (2020). „Irrlichtelieren”. Goethe Yearbook. 27: 337–344.
  3. Terrabrasileira.net
  4. Ekkehard Fluck , The chemistry of phosphine, [w:] Inorganic Chemistry, t. 35/1, Berlin/Heidelberg: Springer-Verlag, 1973, s. 1–64.
  5. Kittredge, G.L. (1900). „The Friar’s Lantern and Friar Rush”. Publications of the Modern Language Association. 15: 415–441
  6. Michael P. Foley: Dlaczego jemy ryby w piątek. Warszawa: Świat Książki, 2010, s. 130
  7. BBC: Pilots capture rare weather phenomenon from cockpit
  8. A. Zobaa, H. Abdelnabi, R. Reda, A. Mahmoud, Quantifying and mitigating electrical and environmental impacts of corona discharge, Sci Rep. 2025 Nov 21;15:41165.
  9. Olga Makarovska. Overview of Radiological Accidents Involving Orphan Radioactive Sources of Ionizing Radiation Worldwide. „Security and Nonproliferation”, s. 23–24, 2005.

Zainteresowało Cię to, co czytasz? Chcesz wiedzieć więcej? Śledź nas na Facebooku, i – pozwól, że wyjaśnię!

Loading...
0 0 votes
Oceń artykuł
Powiadom mnie!
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Oldest
Newest Most Voted